خودباوری تحصیلی و غنی سازی آموزشی

خودباوری تحصیلی و غنی سازی آموزشی

"خودباوری" یعنی اعتقاد واقع بینانه نسبت به خود که شامل خصایص شخصیّتی، تواناییها، ضعفها وسایر ویژگیهای نظام روانی فرد می شود. این نگرش، انواع متفاوت و گونه‌های مختلفی دارد: خود باوری "بدنی" ، "اجتماعی" ، "تحصیلی" و...

" خودباوری تحصیلی" به معنای نگرش درست و صحیح دربارۀ قابلیّتهای تحصیلی و آموزشی است. بدیهی است که پایۀ خودباوری را هویّت فرد تشکیل می دهد، لذا اساس و ریشۀ خودباوری تحصیلی نیز "هویّت تحصیلی" وی است.

وجود خودباوری از یک اهمیّت محرز در بهداشت روانی نوجوانان وجوانان تیزهوش برخوردار است. زیرا غالبا همراه با آرامش روانی و سازگاری محیطیّ است و نزول وکاهش آن می تواند توام با روابط همسالی ضعیف وبروز اضطراب و فشار روانی حاد گردد.

بهداشت روانی تیزهوش و خودباوری تحصیلی

با این توضیح، وجود خودباوری و هویّت فردی از یک نقش قابل ملاحظه بهداشتی و سازگاری روانی نوجوانان مستعدّ برخوردار است؛ از جمله "خودباوری تحصیلی" و "هویّت تحصیلی" نیز از عوامل مؤثر در بهداشت روانی دانش آموزان مستعدّ و سازگاری آموزشگاهی آنها قلمداد می‌شوند و چنان که برخی از مطالعات نشان داده‌اند، بخشی مهمّ از حجم گسترده ترک تحصیل نامناسب، می تواند به اختلال در هویّت فرد مربوط شود:

یک رسالۀ تحقیقاتی پیرامون مشاوۀ دانش آموزان تیزهوش آمریکایی آفریقایی تبار، به برسی تقویّت پیشرفت، هویّت و جنبه های بهداشتی(اجتماعی و هیجانی) پرداخت. رسالۀ مزبور کوششی جهت ایجاد رابطۀ میان آموزش و پرورش و مشاوره با تأکید بر جنبه های تحصیلی، اجتماعی و هیجانی و روان شناختی دانش آموزان مزبور است.

در این رساله، همچنین تفاوتهای جنسیّتی مرتبط با متغیرهای اجتماعی و تحصیلی، موانع مشاوره برای دانش آموزان آمریکایی تبار و پیشنهادهایی برای مشاوران مربوط مورد بحث قرار گیرد.

مهمّترین آسیبهایی که این نوجوانان تیزهوش و مستعدّ، تجربه می‌کنند شامل اضطراب و فشار روانی زیاد، خودباوری پایین، روابط همسالی ضعیف، نژاد پرستی، توقّعات پایین معلّم، ترک تحصیل نا مناسب، تفاوت‌های موجود در روش یادگیری و هویّت نژادی است.2

علاوه بر آن، میزان امّادگی تحصیلی یک دانش آموز و یا یک دانشجو، به اندازۀ هویّت تحصیلی‌اش بستگی دارد:

«تأکید یک مطالعۀ طولی پیرامون کوششهای آموزشی پیش دانشگاهی و رابطۀ آن با هویّت تحصیلی آن است که پا فشاری بر امّادگی تحصیلی بدونتوجّه مساوی به احساس نیرومند هویّت تحصیلی، به معنای نادیده گرفتن یک عامل مهمّ در امّادگی دانش آموز برای مقطع آموزش عالی است»3

بر این اساس، ضعف هویّت، همراه با عدم امّادگی تحصیلی، بی تعادلی روانی و ناسازگاری اجتماعی است و از سوی دیگر هر کوششی که موجب تقویّت و اصلاح هویّت فردی شود، پیشرفت تحصیلی و بهداشت روانی و اجتماعی شخص راافزایش می‌دهد.

روشن است که پیشرفت تحصیلی دانش آموزان مستعدّ از طریق تقویّت هویّت فردی و سپس خودباوری تحصیلی مثبت تحقّق می‌یابد.

نقش غنی سازی آموزشی

بی تردید ویژگیها و خصوصیات آموزشی یک مدرسه، نقش مهمّی را در ایجاد خودباوریتحصیلی دانش آموز ایفا می‌کند. در میان عوامل آموزشگاهی مؤثر، نوع برنامۀ آموزشی، سهم بسزا و برجسته‌ای دارد. یکی از شایسته ترین کوششهای آموزشی تعیین کننده برای خودباوری تحصیلی دانش آموز، برنامۀ "غنی سازی" است. منظور از غنی سازی، تعمیق محتویات و مواد درسی موجود، براساس بهره‌گیری از امکانات کمک آموزشی متنوّع و گسترده (کارگاه، آزمایشگاه، کتابخانه، رایانه و... ) است.

تأکید مطالعات جدید بر نشان دادن این عوامل مهمّ آموزشی است:

رابطۀ میان تجارب غنی‌سازی پیش دانشگاهی و بهسازی هویّت تحصیلی نوجوانان محروم آمریکایی( آفریقایی تبار و اروپایی نژاد) بررسی شد.

این طرح تحقیقاتی تحت نظارت دانشگاه "تنسی" آغاز شد و دانشجویان شرکت کننده، محتویاتی را پیرامون دروس قرائت و زبان خارجی (آلمانی یا فرانسوی) گذراندند.علاوه بر دانشجویان داوطلب مزبور، گروه دیگری نیز شرکت جستند که توانایی تکمیل کار را در سطح آموزش عالی داشتند؛ امّا از سوابق تحصیلی برخوردار نبودند.

نتایج اولین سال از این مطالعۀ هفت ساله نشان می دهد که این طرح توانست خودپایایی (اعتماد به نفس) دانشجویان را پی ریزی کند و تصوّری در ذهن آنها تشکیل دهد که آنان دارای هویّت تحصیلی ویژۀای هستند"

با این توصیف یک برنامۀ "غنی‌سازی" مؤثر، با تأکید بر هویّت تحصیلی دانش‌آموز و یا دانشجو، به بهسازی و رشد خودباوری تحصیلی و به طور کلّی خودباوری وی کمک می کند.روشن است که کوشش غنی‌سازی بدون وجود شرایط محیطیّ (خانوادگی، آموزشگاهی و اجتماعی ) مناسب، قابل اجرا نیست و تأثیر مطلوبی نیز ندارد.این شرایط و عوامل، به نوبۀ خود در تقویّت خودباوری تحصیلی نقش تعیین کننده‌ای دارند:

"رهنمودهای یک رسالۀ تحقیقاتی دربارۀ تقویّت پیشرفت، رشد هویّت و بهبود وضعیّت اجتماعی و هیجانی دانش‌آموزان آمریکایی افریقایی تبار مستعدّ و تیزهوش، این چنین است:

1-تمرکز بر قابلیّتها

2- کمک به دانش‌آموز تا روابط اجتماعی و همسالی مثبتی ایجاد کند

3-تقویّت کفایت اجتماعی و تشویق جنبه‌های بین فرهنگی 

4-آموزش دانش‌آموز که چگونه با بی عدالتیهای اجتماعی برخورد کند 

5-اتخاذ تعاریف مفهومی وسیعتر و بیشتر دربارۀ پدیدۀ ضعف تحصیلی

6-دخالت دادن خانواده‌ها، متخصصان و رهبران اجتماعی

7-بررسی نظامهای حمایتی از حیث کمّی و کیفی و منابع در دسترس برای دانش‌آموزان

8-یکپارچگی پدیدۀ چند فرهنگی در داخل جریان یادگیری

9-مشاورۀ دانش‌آموزان از طریق بهره گیری از روشهای یادگیری مورد علاقۀ آنان"2

"در بررسی دیگری، رابطۀ میان سطح هویّت جوان با انواع خانواده و کیفیت ارتباط با والدین مورد کاوش قرار گرفت. هدف از این کاوش، شناسایی اختلافهای موجود در کارکرد خانواده برای جوانان واجد هویّت بالا و پایین بود.

در این بررسی، چهارصد و یازده مرد جوان هیجده تا بیست و چهار ساله، شرکت داشتند و متغیرهای مربوط به میزان سطوح هویّت متفاوت، مطالعه گردید.

نتایج نشان داد که: جوانانی که هویّت بالایی داشتند، از خانواده‌های متعادلی برخاسته بودند؛ شرح صدر و وسعت مشرب بیشتری را تجربه کرده بودند ودر ارتباط کلامی با والدین، مشکلات کمتری داشتند".1

اگر یک کوشش غنی سازی آموزشی، اساس و مبنای فعّالیّتهای پرورشی باشد، باید چهار مؤلفۀ بنیادین و عنصر مهمّ را در کانون توجّه قرار دهد:

1-مفهوم ضعف تحصیلی

حقیقت و ماهیّت ضعف تحصیلی به عنوان یک مفهوم ویژۀ و اصطلاح علمی باید روشن شود. ابهام دربارۀ این مفهوم، جریان آموزش و اجرای تلاشهای غنی سازی را در مسیر گمراه کننده‌ای قرار می دهد.از سوی دیگر، وضوح و روشنی مفاهیم پیشرفت تحصیلی و " کم‌‌آموزی" و نیز ویژگیهای یک دانش‌آموز پیشرفتۀ تحصیلی راه را برای تحقّق کوششهای تعمیقی، هموار می کند.

2-مشاوره

وجود یک نظام راهنمایی و مشاورۀ تحصیلی نیرومند، مکّمل برنامۀ غنی‌سازی است. این گونه مشاوره‌ها و خدمات خاصّ، به انگیزۀ شخصی دانش‌آموز در روش یادگیری و اسلوب مطالعه توجّه می کند و بر اساس به بهسازی و تقویّت روشهای تحصیلی را یاری می دهد.

3-قابلیّت یابی

سهم عمده را در این امر خطیّر، خانوادۀ دانش‌آموز ایفا میکند و مدرسه با مساعی خود به تکمیل و بهره‌برداری از آن کمک می کند. قلمرو خاصّ و اندازۀ ویژۀ تواناییها و قابلیّتهای یک کودک و نوجوان به وسیلۀ خانواده کشف می شود وتوجّهات آموزشگاهی با تمرکز در این مسیر به جریان می افتد و آن را تقویّت می کند.

بدون شناسایی حدود قابلیّتهای ویژۀ دانش‌آموز، تلاشهای غنی‌سازی، اقدامی عبث و بیهوده است. طرف دیگر آگاهی از حوزۀ مزبور، شرایط را برای جهت‌دهی اقدامهای غنی‌سازی تسهیل می کند. 

4-تسهیل روابط اجتماعی

گسترش روابط همسالی و اجتماعی متناسب با اهداف غنی‌سازی از طریق آشنایی با مراجع انسانی علمی و تخصصی، بر پیشرفت و فیروزی غنی‌سازی، می افزاید. دانش‌آموزان و دانشجویانی که از گشادگی در روابط اجتماعی و یا وسعت مشرب ذاتی برخوردارند، در این امر کامیابترند و لذا هویّت فردی نیرومندتری نیز دارند.

در توسعۀ روابط انسانی، آشنایی و پیوندیابی با منابع حمایتی و نظامهای نهادهای پشتیبانی کننده، اهمیّت بسزایی دارند که ثمرات آن شاملموفّقیّت برنامۀ غنی‌سازی آموزشی نیز می شود. علاوه بر آن که به بهسازی هویّت فردی و افزایش خودباوری وخودپایایی می انجامد.

نتیجۀ بحث فوق آن است که یک "برنامۀ غنی‌‌سازی آموزشی" با حمایت خانواده و نهادهای اجتماعی مرتبط با آن، به ارتقای تحصیلی دانش‌آموزان و دانشجویان می انجامد وبدین سان باعث ثقویت خودباوری تحصیلی و سرانجام رشد خودباوری کلّی نوجوانان و جوانان شود.


خود باوری و سازگاری تیزهوش