هویّت یابی، خلّاقیّت و پیشرفت تحصیلی

هویّت یابی، خلّاقیّت و پیشرفت تحصیلی

هویّت

«هویّت» به زبان ساده پایداری وجود و استواری هستی یک فرد است. شخصی که برای خودش هویّت نیرومندی قائل است در واقع اعتقاد دارد که از استواری در وجود و قلمرو مربوط به آن برخوردار است و همچنین «هویّت متزلزل» و یا مبهم به ناپایداری در هستی فرد باز میگردد.

«هویّت» یک فرد گویای آن است که وی چه نقشی را باید ایفا کند و سطح خودباوری و خود ارجدهی و خودپایایی وی چه اندازه خواهد بود؟

بدین معنا ، هویّت دارای گونه های مختلفی است : هوشی ، جنسیّتی ، تحصیلی ، شغلی ، اجتماعی ، زناشویی ، خانوادگی ، فرهنگی ، نژادی و قومی.

وجود هویّت پایدار و نیرومند از شاخصهای اولیه بهداشت روانی است و هر گاه دستخوش تزلزل ، بحران و یا ابهام شود ، بی تردید سلامت روانی فرد را به هم می ریزد.

تازه ترین پژوهشها و مطالعات در حوزه راهنمایی و مشاوره دانش آموزان مستعدّ و تیزهوش حاوی دستاوردهایی پیرامون اختلال هویّت دختران تیزهوش در محیطهای روستایی ، استقلال کژکنشی و افسردگی از هوش ، و افزایش پیشرفت تحصیلی از طریق کوششهای آفرینندگی است:

« در یک مطالعه تک بررسی ، عوامل مؤثّر بر تصمیمگیری پیش دانشگاهی سه دختر تیزهوش روستایی مورد تحلیل قرار گرفت. به نظر میرسد که مقتضیات اجتماعی به پیشرفت و تطبیق اجتماعی دختران تیزهوش پیش از نخبگی در ریاضیات و علوم اهمیّت می دهد ، از این رو ، زندگی روستایی ممکن است نقش جنسیّتی فرد بالغ را دچار صدمه کند و تعارضهای مربوط به آن بر جریانهای تصمیمگیری تأثیر بگذارند.در این مطالعه ، تجارب کلاسی ، فعّالیّتهای فوق برنامۀ ، انجام امور، برداشت نسبت به خود و جهت گیری های مربوط به انگیزه پیشرفت ، کاوش و بررسی شد. استنباط می شود که این دختران جوان از پشتیبانی علایق خود در موضوعات غیر مرسوم ، حق انتخاب داشتن با استفاده از قابلیّتهایی که در خود سراغ دارند ، تأثیر از مفاهیم ریاضی و علوم و کمک به رشد و پرورش هویّت ، فواید قابل ملاحظه ای به دست می آورند.»

«میزان شیوع آسیبهای رفتاری در میان دانش آموزان تیزهوش مقطع ابتدایی بررسی گردید. در این بررسی ششصد و هفتاد و پنج دانش آموز تیزهوش وسیصد و بیست و دو  دانش آموز عادی در پایه های تحصیلی دوم و سوم شرکت داشتند. ت

شخیص و سنّجش بر اساس درجه بندی والدین و معلّمان انجام شد. نتایج نشان داد که از حیث وقوع آسیب رفتاری بر اساس آنچه که والدین و معلّمان نمره دهی کرده بودند ، هیچ تفاوت معنی داری حاصل نشد ؛ علی رغم آن که گروه کوچکی از دانش آموزان برنامۀ تیزهوش ، از برخی مسائل رفتاری رنج می بردند ، امّا قابل ملاحظه نبود. همچنین یافت شد که تفاهم میان سنّجش توسط والدین و معلّمان کم بود.از این رو لحاظ هر دو منبع اطّلاعاتی در اندازه گیری سازش یافتگی رفتاری ، امری ضروری است.»

« در یک پژوهش ، نقش فرآوری خلّاقانه در رفع کم آموزی مورد مطالعه قرار گرفت. هفده دانش آموز تیز هوش کم آموز در مقطع سنّی هشت تا سیزده ، بررسی شدند. این دانش آموزان ، ابزار خودکفایی برای تکالیف تحصیلی و مقیاسهایی برای درجه بندی ویژگیهای رفتاری دانش آموزان توانمند را تکمیل کردند. جنبه های مهمّ این فرایند در تقویّت تحصیلی دانش آموزان شامل روابط با معلّم ، فعّالیّت در یک حوزه مورد علاقه ، و تعامل با گروه همسالی همگن بود.»

«رابطه « افسردگی» و «هوش تحصیلی» بررسی شد. در این بررسی افسردگی و گرایشهای خودکشی نوجوانان تیز هوش تحصیلی ، عادی و استثنایی در پایه های نهم تا یازدهم تحصیلی مورد کاوش قرار گرفت. « مقیاس افسردگی رینولدز» و پرسشنامه گرایش خودکشی اجرا شد. نتایج حاکی از آن بود که هیچ تفاوت قابل ملاحظه ای در میان سه گروه از لحاظ سطح ، شدت یا ماهیت آشفتگی تجربه شده ، یافت نشد.»

نقش هویّت مبهم

اختلال در هر نوع هویّت ، کم و بیش آثار سویی در وضعیّت تحصیلی نوجوانان و جوانان تیزهوش ایجاد می کند. تیزهوشانی که دچار بحران در «هویّت فردی» خود شده اند ،«خودباوری » ضعیفی خواهند داشت ؛ این ضعف شامل خودباوری تحصیلی نیز می شود.

یکی از عوارض ضعف در خودباوری تحصیلی ، کم آموزی است. کم آموزی در هر سطحی موجب بروز افسردگی نوجوانان در روحیه دانش آموز تیزهوش می شود. لذا هوش برجسته به تنهایی در بازداری از افسردگی نوجوانان تیزهوش کفایت نمی کند و مطالعات نشان میدهند که افسردگی و حتّی گرایشهای مربوط به خودکشی در میان نوجوانان پانزده تا هفده ساله ، امری مستقلّ از هوش است ؛ یعنی به همان اندازه که نوجوانان غیر تیزهوش دچار افسردگی می شوند ، نخبگان نوجوان نیز در معرض پژمردگی روانی قرار می گیرند.

«افسردگی»معمولاً با سوءرفتارها و کژکنشهایی همراه است ؛ مسائل رفتاری ویژۀ ای که حتّی در میان کودکان هشت و نه ساله تیزهوش نیز نمایان می شود. از این رو مطالعات مجدداً تائید می کنند که هوش امری مستقلّ از آن آسیبهای رفتاری است.

به نظر می رسد که این چرخه ادامه دارد ؛ یعنی مسائل رفتاری تیز هوش شرایط مساعدی برای پیشرفت تحصیلی به دست نمی دهد ؛ پس ضعف تحصیلی دوچندان خواهد شد و افسردگی نیز افزایش می یابد.

با این توضیح ، هویّت سازی تیزهوش و بهسازی آن ، سهم قابل ملاحظه ای در تحیکیم بهداشت روانی ، سازش یافتگی رفتاری و پیشرفت تحصیلی وی دارد.


آفرینندگی و پیشرفت تحصیلی

معمولاً « خلّاقیّت » با پیشرفت تحصیلی ، همبستگی نیرومندی ندارد ؛از این رو ، بخش قابل ملاحظه ای از تیزهوشان کم آموز ، ممکن است خلّاق باشند. ضعف تحصیلی نخبگان خلّاق یا موضوعی است و یا فراگیر و گسترده ؛ به گونه ای که حتّی تمامی مواد درسی رسمی را در بر می گیرد. امّا این ضعف تحصیلی را میتوان با ایجاد شرایط خاصّی برطرف کرد و آن شرایطیّ است که به فرآوری بدیعانه و یا آفرینندگی در محیط آموزشی تحقّق می بخشد.

براساس یک مطالعه ، وجود این سه عامل ، فضای آموزشی بدیعانه ای را در راستای پیشرفت تحصیلی فراهم می آورد:

  1. خودکاوی در ضعف تحصیلی

شرایطیّ که به دانش آموز امکان دهد تا در خود به کاوش بپردازد به طوری که عوامل و علل ضعف تحصیلی خود را جست و جو کند. ممکن است یک نقیصه در انگیزه و تمایل نسبت به درس خاصّی وجود داشته باشد و یا به اختلال در روش یادگیری بازگردد و سرانجام احتمال دارد که معلومات و اطّلاعات پایه ، ضعیف باشند.

در امر خودکاوشی دانش آموز، سهم عمده را خانواده ، معلّم و مشاور تحصیلی بر عهده دارند.

  1. بهسازی روابط با معلّم

هر چه روابط متقابل میان دانش آموزان تیزهوش کم آموز با معلّمش گرمتر و دوستانه تر باشد ، به مهیا سازی شرایط برای پیشرفت تحصیلی کمک بیشتری می کند. ملایمت و نرمی در رفتار معلّم ، و بردبراری و شفقت ولی ، عامل مهمّی در بهود روابط است.

  1. خود نظم جویی

کوششهای درسی و فعّالیّتهای تحصیلی دانش آموز به دو صورت انجام می گیرد: ممکن است با یک برنامۀ و نظم و انضباط رسمی به وسیله معلّم و یا اطرافیان انجام شود و امکان دارد خود دانش آموز با پیگیری فردی به طور مستقلّ ؛ و نظمی شخصی به تحصیل بپردازد ، به این کوشش مستقلّ انفرادی همراه با نظم درونی ، «خودنظم جویی» می گوییم.

«خودنظم جویی» به ویژۀ در فعّالیّتهای تحصیلی مورد علاقه و در فضای همسالی همگن ، بیشترین تأثیر مثبت را نشان می دهد.

چنین شرایط سه گانه ای در مجموع ، فضای نوآورانه ای را پدید می آورد. اگر این شرایط به دقت ، تحلیل شود ، ردپایی از هویّت یابی به دست می آید.هم «خودکاوی » و هم «خودنظم جویی»، رابطه نزدیکی با «هویّت یابی» دارند. بنابراین اگر فضای نوآورانه و بدیع آمیز ، از اثر درخشانی در پیشرفت تحصیلی برخوردار است ، به هویّت یابی دانش آموز مربوط می شود؛ یعنی به نوعی خاصّ از طریق تقویّت هویّت فردی ، «پیشرفت تحصیلی» را میسر ساخته است.

بهسازی هویّت

عوامل مختلفی در بهبود و تقویّت هویّت فردی دخالت دارند که می توان آنها را در دو جایگاه بررسی کرد:

  1. عوامل فردی ؛ چنان که ذکر شد هر وضعیّتی که کاوش و جست و جوی درونی فرد را تسهیل کند ، هویّت یابی وی را استوارتر می کند و همین طور پیگیری علایق شخصی از طریق فعّالیّتهای خود نظم جویی نیز به بهسازی هویّت یاری می دهد. همان گونه که بیان گردید ، خود نظم جویی یک کوشش مستقلّ انفرادی به طور منظّم است.
  2. عوامل محیطیّ ؛ اگر فضای زندگی، رغبتها و خواسته های شخصی(هر چند نامرسوم) یک فرد را بپذیرد و از آنها پشتیبانی کند، هویّتش را نیرومند می سازد. علاوه بر آن خودباوری یک فرد بر اساس تواناییهای مورد اعتقاد وی ممکن است مورد حمایت قرار گیرند؛ چنین حمایتی از سوی محیط ريال، نیرومندی هویّت را ریشه دار تر می کند و به نوبه آن خودباوری نیز افزایش می یابد. معلّمان در این حمایت محیطیّ ، نقش بسزایی را ایفا می کنند.

از سوی دیگر ، وجود فضای همسالی و همگن در محیط فرد تیزهوش ، به وسیلۀ عنصر پیوند جویی ، به افزایش خود ارجدهی(خود ارجدهی) وی منجر می شود و می دانیم که شرایط مؤثّر برخود ارجدهی ، خودباوری وی را نیز تقویّت می کند و هویّت یابی اش را نیز افزایش می دهد.

منابع

  1. Barker , JeanA.(1995).Depression and suicidal ideation among academically gifted adolescents. Gifted Child Quarterly , 39(4)218-223.
  2. Battle et al (1995).Decision making of rural gifted famales: Case studies of Procolege influences:Roeper Review.18(1)33-38.
  3. Baum et al (1995). Reversing underachievement:Creative productivity as a systematic intervention.Gifted Child Quarterly 39(4)224-235.
  4. Cornel et al(1994).Low incidence of behavior problems among elementary school students in gifted programs. Journal of the Education of the gifted.18(1)4-19.


 



هوش و خلاقیت در گستره تیزهوشی